English
Men
Kapadokya Rehberi
Peribacası Dergisi
Peribacası Kapadokya Yayınları
Kapadokya Firmaları
Kapadokya Fotoğrafları
Kapadokya Fotoğrafçıları
Kapadokya Haritaları
Kapadokya Karikatürleri
Kapadokya ve Sanat
Kapadokya Yazıları
Kapadokya Yayın Arşivi
Kapadokya Efemera Arşivi
Kapadokya Video-Film Arşivi
Sosyal Medya Adreslerimiz
Sivil Toplum Kuruluşları
Önemli Telefonlar ve Linkler
Site Güncellemeleri
Firma Arama
Şehir
İlçe-Belde
Hizmet Alanı
Firma
Anket

Sanat ve müzik festivalleri Kapadokya'ya olan ilginin artmasını sağlıyor mu?
       
Evet.
Hayır.
Mail List
Yeni Kayıt
Şifremi Unuttum

ÜRGÜP KİLİSELERİ II

ÜRGÜP KİLİSELERİ II

Yazan: Mustafa Kaya
Ağustos 2009

Dergimizin bir önceki sayısında (9. Sayı-Mayıs 2009) Ürgüp merkezindeki kiliseleri konu etmiş ve liste halinde verdiğimiz 11 kiliseden beşi hakkında bilgiler sunmuştuk. Geri kalan 6 kiliseden 1 tanesini de (Aziz Yuannis Kilisesi) 3. sayımızda anlatmıştık. Bu yazımızda Ürgüp’ün merkez kiliselerinden anlatmadığımız diğer 5 tanesi hakkında bilgiler vereceğiz. Ancak bu arada, yaşlı ama çok ilgili bir hemşehrimiz, Kaptanoğlu Kilisesi adında bir kilise daha olduğu bilgisini verdi. Böylece Ürgüp merkezdeki kilise sayımız 12’ye çıkmış oluyor.
“12” rakamının kutsal bir sayı olduğunu bilirsiniz. [1] Araştırma merakımdan beri Ürgüp’te de 12 kilise olmalı diyordum. (Hani Ürgüplüler olarak Ürgüp’ün de İstanbul gibi “Yedi Tepeli Kent” olduğunu yaşlılarımız iddia ederlerdi ya… Esbelli, Dedeli, Çimenli, Temenni, Burgut Kalesi, Kadı Kalesi, 7. si yok…) Fakat  bu sayı yıllarca 11 rakamında kalmıştı. Yazımızın I. bölümündeki listeden sonra, yazımızdan haberi olmadığı halde  yaşlı ama çok ilgili bir hemşehrimiz diğer bir kilise olduğunu kendiliğinden gelip söyledi : Kaptanoğlu Kilisesi. Garibanların Azizi Hemşehrimiz Hosios (Aziz) Yuannis’in efsaneleşmiş kerametleri sanırım bizi de etkiledi ki bilgi küpü hemşehrimiz bu yazımızın arifesinde bizzat gelerek bana 12. kiliseyi de bilgilendirdi.
Tüm dinler, insanları ahlaken düzeltmek ve doğru yola iletmek için gelmiştir ve İslamiyette de bunun içindir ki “Hak Dini” terimi tartışmasız kabul görmüştür.
Ürgüp’ün orta yerinde göğe doğru sünmüş, Ulaşlı İçmelerinin şeffaf, balgami mermerinden süslemeleri ile çok zarif bir mimari şaheser olan Büyük Kilisenin de, adına yapıldığı Yuannis gibi halk arasında efsaneleştiğini belirtmiştik. Bu efsaneleri başka bir yazımızın konusu yapıp bir-ikisini anlatmak istiyorum. 1946-1950’lere kadar Türkiye’de  dünya görüşü ayrılıkları bu denli uçurumsal değilken Kayakapı’da Müslüman halk Yuannis’in evinin önünden geçerken O’nu evliya olarak kabullenerek  dua okuyup geçerlerdi. Elhasoğlu’nun verdiği borç para ile kilisenin bitirildiği Rumların anılarında yazmaktadır.[2] Müslüman Türklerin de Yuanis’i anma gününde birçok adak getirdikleri aynı Rum kaynaklarda konu edilmektedir.[3]
Kilisenin yıkımında Belediye Başkanı Veli GÖKTAN amelelerin kazma vurmaya kıyamadıklarını duymuş ve hızla kiliseye gelerek damına çıkmış , hırsla işçinin  elinden kazmayı kapmış, nasıl bir vurduysa saçak taşlarına, belini sapıtarak kazmayı bırakmış. Ölümünden bir süre önce de dostlarına “o ilk kazma bu ölümcül hastalığımın sebebi oldu. Bu ibadethaneyi yıktırmamalıymışım” demiş. Bu belki efsanedir, belki halkımız gerçeği mitleştirmiştir; belki de tamamen gerçektir… Veya tamamen efsaneleşmiş bir söylence de olsa halkımızın ortak hissiyatını dile getirmektedir. Bu da  özür dilemenin  samimi şeklidir bence…
Rumlar da Yunanistan’a gittikten sonra bu güzel kiliseleri hakkında efsaneler üretmişlerdir… Yıktıran kaymakamın oğlunun verem oluşu ve Ankara, İstanbul doktorlarının hiçbir çare bulunamayışları; B.Kilise’de tiyatro (konser olmalı) oynanırken oyuncuların aniden binayı terk etmeleri vb. [4]
Eğitim kurumlarının bu kadar sistemli olmadığı dönemlerde insanların, çocuklarını mitolojilerle, masallarla, destanlarla ve efsanelerle eğittiğini anımsayarak,  merkezdeki kiliselerimizi anlatalım:

Esbelli Küçük Şapel
Esbelli Kaya kütlesinin güney cephesinde orta bölümde ve yüksekte yer alan küçük bir mezar kilisedir. Girişten önce solda bir taka mezar üzerindeki şap boyası ile yazılmış yazılar Nicole Thierry tarafından okunmuş ve bu şapel hakkında Fransızca bir makale yayımlanmıştır (özel mülkiyet sınırları içinde ve kapalı olduğu için ayrıntılı bilgi edinmek ve fotoğraflamak mümkün olmamıştır).

Esbelli Aksakal Sokağı’ndaki Kilise
Esbelli kayasının Aksakal koyağında batı yönüne gizlenmiş bir kilisedir. Doğal kaya çökmesi sonucu doğu yönü tamamen yıkılmıştır. Kuzeybatı girişinde 3x4 m boyutunda bir giriş; 6x4 m boyutunda da bir nef vardır. Apsis doğu yönüne doğru yarı bağımsız sütunlarla 3x3 m boyutundadır. Sütun başlıklarında şap boyası ile yapılmış motifler kaybolmak üzeredir. Giriş kemerinin kaya silmesi özenilerek yapılmıştır. Bu sokak terk edilene dek cami olarak hizmet vermiştir.

Kilise Cami
Kayakapı Mahallesi girişinde sağdaki büyük başlıksız peribacası içerisinde daha girer girmez tüm ziyaretçilerin insanı yoğun bir huzur ortamına çeken atmosferini belirtmekten kendilerini alamadıkları, ayırıcı bir özelliğe sahiptir. Oldukça yüksek tavanı ve çok özenilmiş kaya oyma işçiliği dikkat çekicidir. Apsisi ayıran sütun başlıklarında alçı dolgulu haçlar, Göreme kiliselerinden 50-100 yıl daha erken döneme ait olduğunu gösterir. Büyük bir olasılıkla Kadı Kalesi’ndeki Prokopi Manastırı’nın bir bölümü olabilir.
Tek nefi ve solda küçük narteksli kilisede kuzey ve güney yönlerde narteks üzerinde, karşılıklı ve kabartma yapılmış iki ok işareti Akatlar’da kullanılan simgelerden olabilir. Kayakapı’yı bir nöbetçi gibi bekleyen bu görkemli peribacası, geçmişte batısındaki kayaya kemerle giriş kapısı yapılarak önemli bir güvenlik mevzisi konumunda kullanılmıştır. Üst katlarında yapıldıklarında kaya mezar, daha sonra da güvercinliğe çevrilen odalar vardır. 1984 yılında Kayakapı Mahallesi’nin başka yere iskanı temin edilinceye kadar güney yönüne çok basit bir mihrap oyularak mescit olarak kullanılmıştı. 2008 yılında UNESCO’nun katkılarıyla onarılarak yıkılmaktan kurtarılmıştır.

Aziz Georgios Kilisesi (Yukarı Aya Yorgis)
Ürgüp’teki iki Georgios kilisesinden biridir ve Temenni Tepesi’nin güney cephesinde yer alır. Aslında her yerleşimde bir azizin adı iki kiliseye verilmezmiş. 1885 yılında, önce küçük kaya parçaları düşmeye başlayınca, halk buradan Duayeri Mahallesi kurularak oraya iskan edilmiş ve ardından kilise aynı yıl kayanın yivli yapısı nedeniyle kendiliğinden yıkılmıştır. Teknecik’teki diğer Aziz Georgios Kilisesi’ne 1842’de ferman verilmiş. Burası yıkılmadan 43 yıl önce henüz sağlamken ve kullanılırken yapımına başlandığına göre iki nedenden dolayı aynı azizin adı verilmiş olmalı; Birincisi Aziz Georgios’un çok tanınmış büyük azizlerden olması; ikinci olasılık bu büyük azizin Ürgüp’ün köyünden olması.
Temenni’nin güney cephesi bir mahalle idi ve kilisenin önünden çıkan bayıra da “Kisle Bayırı” denirdi.  Kayakapılı Aziz Yuannis’in pazar günü ibadetlerine geldiği kilise burasıdır. Oldukça sert bir kayaya oyulmuş olmasına rağmen, çok ve ters yivli bir yapıdaki bölümüne planlanmış olması, yıkılmasına neden olmuştur. 11.50x2.95 m boyutlarındaki “L” loca kısmı sağlam kalmıştır. Temizlendiği takdirde gerçek boyutu da ortaya çıkacaktır. Loca kısmı hariç kilisenin eni 10.25 metredir. Tavan ortasına küçük olduğunu sandığımız bir kubbe ve iki kenarlarda da küçük kubbecikler oyulmuştur. Üç nef tonoz şeklinde ve sonları, kaya sert olduğundan silme ile birleştirilmiştir. Locada oturma yerleri de aynı nedenle yetersiz genişliktedir. Giriş yönünde sonda ve sağda iki kalın sütun vardır.
Kilisenin tam ortasında ve sol cephede alta ve üste devam eden oldukça dar ve düzgün (70x60 cm) bir tığraz bulunmaktadır. Kilisenin alt yanındaki geniş bir mekan bilinçli olarak molozla doldurulmuştur. Arkeolog K. T. Türkmen bu salonların önceki dinlerin tapınma yeri olduğundan, kasıtlı doldurulduğunu “Bilinmeyen Kapadokya’dan Bir Kesit; Ürgüp” adlı kitabında Ürgüp Kalesi ve Kadı Kalesi’nde de rastladığını belirterek zikretmiştir. Kilise ve oyulan mekanların hafriyatını taşımanın zorluğundan dolayı kullanılmayan kaya mekanlara doldurulmuş olabilirliği de zayıf bir olasılıktır. Kilisenin oyulduğu kayanın çok sert olması, buna karşılık tığrazın bölgede rastlanamayan darlığı, emeğin değerini günümüz ziyaretçilerine anımsatacak yeterliktedir.

Aziz Vasilyos Kilisesi
Karağandere Mahallesi’nde bugün küçük bir bölümü Kurtuluş Camisi olarak kullanılan kilise ‘Kayserili Büyük Basileios’ adına yaptırılmıştır. 329-379 yılları arasında yaşayan Kayseri piskoposu Vasilyos (Basileios), Hıristiyanlıkta çok önemli bir simadır. Bölgede manastır yaşamını örgütlemiş, Hıristiyanlıktaki teolojik sorunları, Aziz Gregorios’la birlikte çözümlemiş, dinsel yaşama yeni kurallar getirmiş, hatip ve uygulama insanıdır.
Vasilyos Kilisesi’nin ilk yazıtında 1453’lerde yapıldığı sözlü tarih olarak günümüze ulaşmıştır. E. İsakidu isimli mübadil de 1949 yılındaki sözlü anlatımında bir kitabesi olduğunu söylemektedir. [5] Kız ve erkek anaokulları ile bir eğitim kurumu kimliği de bulunan Vasilyos Kilisesi oldukça geniş bir alanda Avlağı Dağı’nın ‘ünlü taşıyla’ yapılmıştır. Çevresindeki 35 adet granit sütun ise Kızılırmak çevresinden mandalarla getirilmiştir. Mihrap ve ikona teşhir yeri ‘oya gibi işlenmiş mermerdendi’. Kilisenin yapımı ile ilgili üç ferman bulunmaktadır. 1829 tarihli I. Ferman, II. Sultan Mahmut tarafından Piskoposluk Mukaatası’nın vasiyetnamelerde doğrulanması, Osmanlı memurlarının zoralımlarının durdurulmasına karşı verilmiştir. 1833 tarihli II. Ferman ise kilisenin inşası için önceki ile aynı boyutta olması, en (26 cubit), boy (42 cubit), yükseklik (15 cubit), iki kapılı, kiremitli, tahta çatı ve beyaz badana gibi ayrıntıları da içeren bir fermandır. III. Ferman 1842 tarihlidir ve Teknecik’teki Aziz Georgios yapımı ve Aziz Vasilyos Kilisesi ile ilgilidir.
Kaptanoğlu Kız Okulu, Erkek Okulu’ndan daha büyük ve güzel yapılmıştı. Şimdiki cami olarak kullanılan devasa kemerli bölümün konferans salonu olduğu söyleniyor. Külliyenin kuzeyinde dinsel servis yeri, ödül, emanetler ve kabul salonu vardı. Okulun öğretmenleri ve eğitim düzeyi çok yüksekti. Bu okulun mezunları arasında; İstanbul Erkek Lisesi’nin Yunan Edebiyatı öğretmenlerinden Ürgüplü G. Yeorgiadis ve Atatürk’ün Ankara Üniversitesi’ne atayarak taltif ettiği, Türkçe-Yunanca sözlüğün yazarı Türkoloji Profesörü Pavlakos Melitopulos dikkati çeker.
Aziz Vasilyos Kilisesi’nin yıkımı Yuannis Kilisesinden 5-7 yıl daha erkendir. 1950-1955’li yıllarda sütunlardan bir miktarı ayakta idi. Teknecik Yorgios (Gregorios) Kilisesi ile Aziz Yuannis Kilisesi arasında yer alan Vasilyos Kilisesi, Ürgüp’ün o zamanki nüfusu düşünüldüğünde çok büyük yapılardır ve birbirlerine yakındırlar. Bu yapılar, genişletilmemiş dar sokaklar ve yıkılmamış/yıktırılmamış ev ve konaklarla birlikte bir mimari doku olarak bir hayal kurduğumuzda, Ürgüp’ün güzelleştirilmesindeki inatçılığın delili olmalı...

Düzeltme Notu: Ürgüp Kiliseleri yazımızın I. bölümünde sayfa 48’de “II Abdülmecit döneminde…” şeklinde yazılan cümle yanlış yazılmıştır doğrusu “II Abdülhamit döneminde…” şeklinde olacaktır.

Not: Ürgüp Kiliseleri yazısının I ve II. bölümlerinde kullanılan siyah-beyaz fotoğraflar Evangelia Balta’nın Prokopi-Ürgüp - Centre for Asia Minor Studies Athens-2004. kitabından alınmıştır.
 
[1] Ürgüp Dergisi, Nis-Haz1998 Sayı; 15.  Makale “12” Ş.BAŞAL Sayfa;29-32
[2] Prokopi-Ürgüp, Centre for Asia Minor Studies Athens-2004, 106-113.
[3] a.g.e 2
[4] a.g.e 2
[5] a.g.e 2

Not: Bu yazı Peribacası Kapadokya Kültür ve Tanıtım Dergisi’nin Ağustos 2009 sayısında yayınlanmıştır. Derginin telif hakları ile korunmaktadır. Hiçbir şekilde kopyalanamaz. www.cappadociaexplorer.com

Okunma Sayısı Okunma Sayısı: 7705 Eklenme Tarihi Tarih: 2010-01-06

Aziz Georgios Kilisesi
Aziz Georgios Kilisesi
Aziz Georgios Kilisesi-1952
Aziz Georgios Kilisesi-1952
Aziz Vasilios Kilisesi-1951
Aziz Vasilios Kilisesi-1951
Aziz Vasilios Kilisesi-1913
Aziz Vasilios Kilisesi-1913
Aziz Vasilios Kilisesi-1924
Aziz Vasilios Kilisesi-1924
Esbelli Aksakal Kilisesi
Esbelli Aksakal Kilisesi
Esbelli Aksakal Kilisesi
Esbelli Aksakal Kilisesi
Esbelli Küçük Şapel
Esbelli Küçük Şapel
Kilise Cami
Kilise Cami


Nevşehir Hava Durumu
Seçimi Hatırla
İl Seç
İstatistik
Toplam : 65315848 ziyaretçi
Bugün : 8116 ziyaretçi
Dün : 47513 ziyaretçi
S. Yükleme Süresi : 0.35 sn

toplu mail


Copyright 2009 - Tüm hakları saklıdır. Sitemizdeki tüm fotoğraf, yazı, doküman ve düşünce ürünleri 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi kopyalanamaz. Aksine davrananlar hakkında avukatımız aracılığı ile hukuki takibat yapılacaktır.
 

cappadocia@cappadociaexplorer.com