English
Men
Kapadokya Rehberi
Peribacası Dergisi
Peribacası Kapadokya Yayınları
Kapadokya Firmaları
Kapadokya Fotoğrafları
Kapadokya Fotoğrafçıları
Kapadokya Haritaları
Kapadokya Karikatürleri
Kapadokya ve Sanat
Kapadokya Yazıları
Kapadokya Yayın Arşivi
Kapadokya Efemera Arşivi
Kapadokya Video-Film Arşivi
Sosyal Medya Adreslerimiz
Sivil Toplum Kuruluşları
Önemli Telefonlar ve Linkler
Site Güncellemeleri
Firma Arama
Şehir
İlçe-Belde
Hizmet Alanı
Firma
Anket

Sanat ve müzik festivalleri Kapadokya'ya olan ilginin artmasını sağlıyor mu?
       
Evet.
Hayır.
Mail List
Yeni Kayıt
Şifremi Unuttum

KAPADOKYA'DA ONİKS MERMERİ İŞLEMECİLİĞİ

KAPADOKYA

Yazan: Yavuz İşçen
Ağustos 2009

Ülkemizin hiçbir yerinde taş ve insan ilişkisi Kapadokya’da olduğu kadar canlı ve üretken değildir. Gerçek anlamda Kapadokya’yı tanımayanlar biraz abarttığımızı düşünebilir. Oysa Kapadokya insanının yaşamında taş, bizim tahminlerimizden çok öte anlamlar taşır. Devasa yeraltı kentleri, mezarlar, kiliseler, evler, tandır ocakları, ahırlar hep taşa oyulmuştur. Bu listeyi isterseniz uzatabilirsiniz. Taş, Kapadokya’da hep yanınızdadır; isteseniz de ondan kopamazsınız. Bu yaşam tarzı, mimari süslemelerden, boynumuza astığımız kolyelere ve evimizdeki biblolara kadar bir taş kültürü ve sanatı yaratmakta gecikmemiştir. Bugün oniks mermerinden yapılma eşyalar bu kültür ve sanatın en güzel örneklerinden biridir.

Yunanca’da ‘Onyks’ olarak kullanılan ve tırnak anlamına gelen bu kelime Türkçeye ‘Oniks’ şeklinde girmiştir. Söylenene göre Orta Çağ’da Türkler oniks taşının sara (epilepsi) hastalığına iyi geldiğine inanırlarmış. Dilimizde oniks tanımlaması hem bir tür mermer için hem de kalsedon türlerinden yarı değerli bir taş olan akiğin bir çeşidi için kullanılmaktadır. Gerçek oniks, büyük ölçüde silisyum minerallerinden oluşan bir tür akik taşıdır. Balgam taşı da denilen bu taş yuvarlak tabakalıdır. İç yapısı lifli ve hareli olan bir türü ‘kedigözü’ olarak adlandırılır ve takı taşı olarak kullanılır. Bu taşa benzediği için mermer türlerinden biri de oniks olarak adlandırılmıştır. Karışıklığı önlemek için oniks ve oniks mermeri şeklinde ifade etmek daha doğrudur. Oniks mermeri daha çok dekoratif ve kullanıma yönelik hediyelik eşya yapımında değerlendirilmektedir. Kapadokya’da oniks mermerinden yapılan eşyalar ve oniks mermeri işlemeciliği bu yazımızın konusunu oluşturmaktadır.

Oniks mermeri
Kireçtaşı ya da dolomitin ısı, basınç ve sulu çözeltilerin etkisiyle başkalaşıma uğraması sonucu ortaya çıkan kayaç türleri genel olarak mermer adıyla tanımlanmaktadır. Mermerler kendi içinde 4 ana gruba ayrılarak sınıflandırılırlar. Oniks mermeri bunlardan biridir. Oniks mermeri, kalsiyum karbonatlı soğuk kaynak sularının çökelmesi sonucu ortaya çıkan taşlardır. Daha kristalize ve saydam yapılarıyla diğer mermer türlerinden ayrılırlar. Mermerlerde ışığı geçirebilme özelliği saydamlık olarak tanımlanmaktadır. Oniks mermeri 1-4 cm arasında değişen derinliklere ışığı geçirebilir. Mermerlerde ise ışık geçirgenliği yoktur. Oniks mermerlerinin diğer mermer türlerine göre daha sert bir yapıları vardır. Bu nedenle işlenmeleri daha zordur. Renk olarak genellikle beyaz, yeşil, sarı ve kırmızı olarak bulunurlar.

Oniks mermeri işleme tekniği
Oniks mermer işlemeciliğinde birbirini izleyen 4 aşama bulunmaktadır. Bunlar, kesme, şekillendirme, parlatma ve cilalamadır.
Kesme: Yataklardan çıkartılan oniks mermeri, bloklar halinde atölyelere girer. İlk işlem, taşın yapılacak işe göre uygun büyüklüklerde kesilmesidir. Bunun için kesim tezgahında daire şeklinde elmas uçlu testereler kullanılır. Sürtünmeden doğan ısının önlenmesi ve toz olmaması amacıyla testerenin taş ile temas ettiği alana sürekli su gönderen bir sistem vardır.
Şekillendirme: Şekillendirmede torna tezgahları kullanılmaktadır. Taşın tezgaha takılabilmesi için önce takoz adı verilen, iş bittikten sonra kesip atılacak bölüm hazırlanır. Takoz kısmından tezgaha takılan taş, tezgahın çalıştırılmasıyla birlikte dönmeye başlar. Dönen taşa istenilen şekli verebilmek ustalık işidir. Taşa şekil verilirken elmas uçlu şekillendiriciler kullanılır. Ustalar bu işlemler sırasında ayrıca çeşitli aletlerden yararlanırlar. Bunlar arasında, madırga, çarpacak, murç, arda, gönye, pergel, delgi tığı, keski, törpü ve eğe sayılabilir.
Parlatma: İstenilen şekle gelmiş olan taş dış yüzeyindeki pürüzlerin giderilmesi amacıyla parlatılır. Parlatma işlemi ayrı bir tornada yapılır. Taş tornaya takılırken taşın kırılmaması için küçük tahta destekler tornaya yapıştırılır. İşlem sırasında tornada karbon taşı ve sonrasında da su zımparası kullanılır.
Cilalama: Son işlem olan cilalama ortaya çıkan ürünün parlak bir görünüm kazanması amacıyla yapılır. Cila olarak eskiden kalay, kurşun, cıva ve oksalik asit karışımı bir madde kullanılırdı. O yıllarda çoğu usta cila formülü vermekten kaçınır ve bunu bir meslek sırrı olarak saklardı. Günümüzde cilalama işinde genellikle oksalik asit kullanılmaktadır.

Oniks mermeri ürünleri
Dekoratif ve kullanıma yönelik çeşitli objelerin yapımında kullanılan oniks mermerinden vazo, kül tablası, kalemlik, isimlik, şekerlik, mumluk, şamdan, çeşitli biblolar, hayvan biçimli dekoratif ürünler, kahve fincanları, çeşitli takılar, takı kutuları, anahtarlık, satranç takımı gibi ürünler yapılmaktadır. 1980’li yıllardan itibaren Kapadokya’da turizmin gelişimine bağlı olarak üretilen ürünlerde turistlerin beğenisine hitap edebilecek çeşitler yaratılmış, kalite, sunum ve pazarlama yöntemleri geliştirilmiştir.
Kapadokya’da bugün seyyar hediyelikçilerden, önemli merkezlerdeki büyük satış mağazalarına kadar hemen hemen gezdiğiniz bütün mekanlarda oniks mermerinden yapılma ürünlere rastlayabilirsiniz. Sektörde yer alan insanlardan edindiğimiz bilgiye göre, bu ürünlerin yaklaşık % 5’lik kısmı bölge taşlarından (Ürgüp-Avanos), % 30’luk bölümü Türkiye’nin diğer bölgelerinden getirilen taşlardan üretilmekte, %65’lik bölümü ise çoğunlukla Pakistan’dan gelen ithal ürünlerden oluşmaktadır.

Kapadokya’da oniks mermeri işlemeciliği tarihi
Eskiden Hacıbektaş taşı olarak adlandırılan oniksten yapılma ufak kullanım eşyaları, kül tablaları, biblolar ve vazoların üretimi yapılmakla birlikte fazla yaygın değildi. Daha ilkel teknikler kullanılarak sürdürülen bu üretimin özellikle 1950’li yıllardan sonra geliştiği ve 1960’lı yıllardan itibaren de farklı bölgelerimize yayıldığı söylenebilir. Bu gelişimde Hacıbektaş yöremizin etkisi büyüktür. Bu anlamda oniks mermeri işlemeciliğinin ülkemize Kapadokya’dan yayıldığını rahatlıkla söyleyebiliriz.
Kapadokya’da oniks mermerinin kullanımına ilişkin bazı örnekler vermek istiyorum. Bu örnekler Kapadokya’da oniks mermeri işlemeciliğinin geçmişinin oldukça eskilere uzandığını göstermesi bakımından anlamlıdır.
1) 1967 yılında Prof. Dr. Kemal Balkan tarafından Hacıbektaş ilçe merkezinde bulunan Sulucakarahöyük’te yapılan kazılar sırasında birçok yapı katı ortaya çıkartılmıştır. Buluntular arasında oniksten yapılma yağ kandilleri dikkat çekicidir. Kandiller Klasik Çağ’a (MÖ. 150-MS. 300) tarihlenmiştir. Buluntular Hacıbektaş Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’ndedir.
2) 13. yy’da Horasan’dan Anadolu’ya gelerek Hacıbektaş’a yerleşen Hacı Bektaş Veli ve onun felsefi görüşleri etrafında sonradan oluşturulan Bektaşilik Tarikatı üyeleri ‘Teslim Taşı’ denilen, 12 imamı temsilen 12 köşeli olarak oniksten yapılan taşı boyunlarında taşırlardı. Uğur getirdiğine inanılan teslim taşının örnekleri Hacı Bektaş Veli Müzesi’nde görülebilir.
3) Gülşehir’de 1779 yılında yapılmış olan Karavezir Camisi’nin mihrap, minber ve vaaz kürsüleri oniks mermeri kullanılarak yapılmıştır.
4) Ürgüp’ün yerel azizlerinden biri olan Aziz Yuannis adına 1892 yılında yapımı tamamlanarak hizmete açılan kilise dramatik yapılma ve yıkım hikayesinin yanı sıra mimari yapısında kullanılan oniks mermeri açısından da anlamlıdır. Bugün tamamen yok olmuş olan kilisenin oniks mermerinden yapılma görkemli kapısı, yıkımdan sonra Ürgüp belediye binasının kapısı olarak kullanılmış ve günümüze ulaşmıştır.

Kapadokya’da oniks mermeri yatakları
Ülkemiz oniks mermeri yatakları açısından oldukça zengindir. Nevşehir’de Ürgüp, Avanos ve Hacıbektaş, Kırşehir’de Betlik köyü ve Terme, Manisa’da Akhisar ve Demirci, Bolu’da Mudurnu ve Seben, Sivas Yıldızeli, Konya Ereğli, Bilecik Söğüt, İzmir Torbalı, Ankara Çubuk, Tokat Turhal ve Denizli’de oniks mermeri rezervleri olduğu bilinmekte ve bu ocaklardan birçoğu günümüzde de işletilmektedir.
Nevşehir’de, Ürgüp’ün 3 km kadar güneydoğusunda İçmeceler mevkiinde var olan eski bir oniks mermeri yatağının 1975-76 yıllardan bu yana kapalı olduğu bilinmektedir. Ocağın kapanma nedenleri arasında, bölgenin SİT alanı kapsamında kalması, rezerv azlığı ve işletmeci firmanın işi bırakması önemli etken olmuştur. Ürgüp’te Aziz Yuannis Kilisesi’nin kapısında kullanılan oniks mermerinin, Ürgüp İçmeceler mevkiindeki ocaklardan çıkarıldığı söylenmektedir. Bu ocaktan ağırlıklı yeşil olmak üzere, beyaz ve sarı taşlar çıkarıldığı,   tabakaların travertenler arasında ince katmanlar halinde bulunduğu anlatılmaktadır. Bazı kaynaklarda ise kilisede kullanılan oniks mermerinin Hacıbektaş yataklarından getirildiği belirtilmektedir. Ürgüp’te İçmeceler ocağının yanı sıra, Aksalur’da ve Sarıhıdır’da oniks mermeri yatakları olduğu bilinmektedir. Bu merkezlerden yeşil renk oniks mermeri çıkartılmaktadır. Eski taş ustaları Aksalur’daki taşın zümrüte yakın kalitede olduğunu söylüyorlar. Bir süre işletilmiş olan bu ocaklar rezervlerinin yetersizliği, taşın çıkarılma zorluğu ve taşa olan talebin azalmasına bağlı olarak bugün kapanmış durumdadır.
Hacıbektaş ilçesinde var olan eski oniks mermeri yatakları ise yine benzer nedenlerle yıllar önce kapanmıştır. Nevşehir’deki diğer oniks mermeri ocağı, Avanos’tadır. Avanos’ta 1955 yılından bu yana işletilen Topraklık mevkiindeki ocaklardan beyaz ve sarı olmak üzere iki tip taş çıkartılmaktadır. Avanos ocaklarından çıkartılan oniks mermeri iyi cila kabul etmesiyle tanınır. Avanos’taki ocak da bölgenin SİT alanı içinde kalması nedeniyle yaklaşık 1995 yılından bu yana işletilmemektedir. Bölgeden aldığımız bilgiye göre, Hacıbektaş Halk Eğitim Merkezi’nde yaşatılmaya çalışılan oniks mermeri işlemeciliği kapsamında kullanılmak üzere Avanos ocaklarından bazen bir kamyon kadar taş çıkartılıyormuş. Bunun haricinde ocak kapalı durumda.
Bu bilgilerden anlaşıldığı gibi günümüzde Kapadokya bölgesinde oniks mermeri ocağı işletmesi durmuştur. Kapadokya’da sayıları oldukça azalmış olan taş işleme atölyelerinde bugün Türkiye’nin çeşitli yerlerinden getirilen oniks mermerleri kullanılmaktadır. Özellikle Tokat, Turhal, Sivas Yıldızeli, Bilecik Söğüt, Ankara Polatlı, Eskişehir, Afyon ve Balıkesir gibi illerimizden Kapadokya’ya işlenmek üzere oniks ve mermer getirildiği bilinmektedir.

Kapadokya’da oniks mermeri atölyeleri ve sorunlar
Kapadokya’da oniks mermeri işleyen atölyeler küçük işletmelerdir. Çoğu tek ustanın bütün işleri yaptığı, bünyesinde işçi çalıştıramayan bir görünümdedir. Ağırlıklı olarak kış aylarında üretim, yaz aylarında ise satış yapılmaktadır. Eskiden bölge içine ve bölge dışına da toptan satış yapan bu atölyelerde artık sadece perakende satış yapılmaktadır. Kapadokya’da günümüzde turistlere gösteri amaçlı üretim yapan mağazaların bünyesindeki atölyelerin dışında, oniks mermeri işleyenlerin sayısı bir elin parmaklarıyla gösterilebilecek kadar azalmış durumdadır. Yaptığımız araştırma sonucu Nevşehir sınırları içinde, Uçhisar’da 2, Ortahisar’da 1, Çavuşin’de 1 ve Göreme’de 1 olmak üzere toplam 5 atölye tespit edebildik. Bunlara ek olarak Hacıbektaş’da Halk Eğitim Merkezi bünyesinde bu sanatı davam ettirmeye yönelik olarak çalıştırılan atölyelerin olduğunu öğrendik.
Bu gerilemenin oniks taşına olan ilginin azalmasından kaynaklandığını düşünmek bir yanılgı olur. Çünkü konu ile ilgili olarak görüştüğümüz tüm kişiler, bölgede 1990’lı yıllardan başlayarak Pakistan’da üretilen ve işlenmiş ürün olarak Türkiye’ye ithal edilen oniks mermerinin çok daha ucuz olarak satıldığını ve yerli üretimin rekabet şansını yitirdiğini belirttiler. Bu şartlarda 2000’li yılların başından itibaren ülke genelinde ve Kapadokya bölgesinde çok sayıda atölyenin kapanmak zorunda kaldığını söylediler. Bugün kendi atölyesi olan işletmeler bile Pakistan taşından ürünler satmak zorunda kalmıştır.
Ancak konu bu kadar basit değil; işin bir diğer yönü de aynı yıllarda bölgede hızla gelişen turizm ve turizmin kanserli bir parçası olan komisyonculuktur. Bölgeye gelen turistler bilindiği gibi acentalar aracılığı ile geliyor ve tur rehberleri eşliğinde gezdiriliyor. Turist grupları alışveriş için acenta ve rehberlerin anlaştığı mağazalara götürülüyor. Mağazalar bu anlaşmalar sırasında satılan ürün üzerinden acenta ve rehberlere belli oranda komisyon ödüyorlar. Öyle ki bu komisyonlar bugün %50’yi geçmiş durumda. Bu şartlarda komisyon vermesi mümkün olmayan küçük işletmelerin satış yapabilme şansları kalmıyor ve uzun süren işsizlik sonrası kapatmak kaçınılmaz oluyor. Bazı işletmeler ise atölyelerini kapatmamakla birlikte taş işlemiyor ya da sadece sipariş olursa iş yapıyorlar. Bu işletmeler ayakta kalabilmek için farklı işlere yönelmiş durumdalar. Özellikle alçıdan kalıba dökülerek yapılan peribacaları, kül tablaları gibi sürümü olan basit ve ucuz hediyelikler üretiyorlar.

Bir sektörün yok oluşu
Kapadokya’da var olan taş işleme atölyesi sayısı konusunda yapılmış istatistik bilgiler bulamadık. Taş ustalarından aldığımız sözlü bilgilere dayanarak, son yıllarda çok sayıda atölyenin kapandığını söylemek mümkün. Öyle ki, 20-25 yıl kadar önce Kırşehir’de 100, Hacıbektaş’ta 40, Nevşehir’in diğer ilçelerinde ise 30 kadar atölyede taş işlendiği tahmin ediliyor. Günümüzde bu sayı, Kırşehir’de 5, Hacıbektaş’ta 3 ve Nevşehir’in diğer ilçelerinde 5 atölyeye düşmüş durumdadır. Bu rakamlar oniks mermeri işlemeciliğinin 20 yıl içinde bölgede yaklaşık %90-95 oranında küçüldüğünü göstermektedir. Küçülmenin son 10 yılda çok daha hızlı yaşandığı anlaşılmıştır.
Bugün Kapadokya’da adının içinde oniks (onyx) kelimesi geçen ve turist gruplarına çalışan fazla sayıda büyük işletme görebilmek mümkündür. Bunların çoğu eskiden sadece oniks mermerinden işlenmiş ürünleri satan işyerleriydi. Bazılarının ise kendi atölyeleri de vardı. Bu işletmelerde günümüzde bir satış yöntemi olarak turist gruplarına gösteri niteliğinde taş işçiliği sergilenmektedir. Bu işletmeler esas olarak altın ve mücevher satışı yapmaktadır. Oniks mermeri ürünlerinde kar oranının az olması bu ürünlerin satışını ikinci plana taşımıştır. Bu nedenle büyük işletmelerde Oniks mermeri ürünleri ya sembolik olarak bulundurulmakta ya da hiç satılmamaktadır.

NOT: Bu yazının hazırlanması sırasında aşağıda adları bulunan kişilerle görüşme yapılmıştır. Verdikleri bilgiler için kendilerine teşekkür ederiz.

1) Ali Nihat Yönemli, Hisar Onyx Factory Souvenir Shop / Ortahisar
2) Alpaslan Çelebi, Kapadokya Onyx / Uçhisar
3) Murat Macit, Kaya Onyx Atölyesi / Uçhisar
4) Yüksel Eren, Yüksel Art Galeri / Göreme
5) Ali Balalan, Sayan Onyx Jewellery Center / Avanos
6) Zekeriyya İlleez, Avanos Onyx Shop / Avanos

Not: Bu yazı Peribacası Kapadokya Kültür ve Tanıtım Dergisi’nin Ağustos 2009 sayısında yayınlanmıştır. Derginin telif hakları ile korunmaktadır. Hiçbir şekilde kopyalanamaz. www.cappadociaexplorer.com

Okunma Sayısı Okunma Sayısı: 25749 Eklenme Tarihi Tarih: 2010-01-06






Avanos taşı
Avanos taşı




Zekeriya İlleez-Avanos
Zekeriya İlleez-Avanos
Ali Nihat Yönemli-Ortahisar
Ali Nihat Yönemli-Ortahisar
Alpaslan Çelebi-Uçhisar
Alpaslan Çelebi-Uçhisar
Murat Macit-Uçhisar
Murat Macit-Uçhisar
Ali Balalan-Avanos
Ali Balalan-Avanos


Nevşehir Hava Durumu
Seçimi Hatırla
İl Seç
İstatistik
Toplam : 65315892 ziyaretçi
Bugün : 8160 ziyaretçi
Dün : 47513 ziyaretçi
S. Yükleme Süresi : 0.38 sn

toplu mail


Copyright 2009 - Tüm hakları saklıdır. Sitemizdeki tüm fotoğraf, yazı, doküman ve düşünce ürünleri 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi kopyalanamaz. Aksine davrananlar hakkında avukatımız aracılığı ile hukuki takibat yapılacaktır.
 

cappadocia@cappadociaexplorer.com